Легенда о Тонье

Тонйа вӆәм йасәӈ. Часть вторая	История о жизни Тонйи. Часть II
00:00. Панә урәт соӽит њоӆат љиктәӽ. у њоӆат љикмаӆ, њоӆәт муӽты мәнәт. Панә кӧӆ кит у Тонйанам: Ма кињаӽэм вӽи – сори ӄунтә, иминт-иминт йуӽ муӽты љакӆәтәӽ ӄунтә, ут йавнам пәрӽи авӆаӆтәӆтәӽ. 00:16. эт у йасәӈ Тонйаӽа туӽи.	Донесли его ответ до Тонйи.
Тонйа йӽәт, э у ӄӑнҷаӈ-урәп-йоӽәма, панә у нҷәӽнам њӆ кӱҷ йӑвәтӆ, ӓл у њӆәӆ тӽәӆ кимнә ӆӑӄӄинтӆәт.	Пришел Тонйа на «бор с обтесанной сосной» и пустил стрелы в ту самую сосну, но каждая из них вошла в дерево только до перьев.
Нӓма ӄөӆәм урәӆӆи кӱҷ љиктәӽ, њоӆәӆӆ муӽты әнтә мәнӆәт.	По трем граням пускал стрелы, но насквозь не прошил.
эт и тӈәмњәтәӽ, что Њӑмәл ӆӱв кињаӆ вӽи – сори.	Тогда он понял, что Њамәл сильнее, удалее его самого.
эт па соӽэт њавәмта йәӽ:	Тогда по-иному с ним заговорил:
00:45. иминт , иминт йэйи мант пыӽәрта.	Такой-то, такой мой брат, помоги мне.
Ӆӱӽ эт Њамәл љаљнат кирәӽӆәӽ, йӱв.	И возвратился Њамәл с войском.
Том Рыскин ӄө панә Ӆопәтӆәӽ әнәӆ йавәны йӱвкән.	Рыскин-ко и Топэтэх пришли с большого Югана.
у Тонйанам мәнәм љаљ, тэм ит вӆтәнә, и Мӓвтәкӈи ыӆпинә (Мӓвтәкӈи это Кинямино), Мавтәкӈи ыӆпинә есть вонэм лөӽ.	…, которое шло на подмогу к Тонйе, ниже по течению, где сейчас Мавтэкни (Кинямино), есть Вонэм-лох [яр где сидели тесно, плечо к плечу].
Вонэм лөӽ ари – сири. Ӄөс ӄуйэп пуӽӆәӈ ӄуйәт, у љӑљэт әйнам әйӽә йӽтәт.	На Вонэм-лох собрались воины со всех ближайших селений.
у вонэм лөӽнә њуӆа йӽәтмиӆа, вонӆаӆ њуӆа йәӽәт.	Когда ночевали на этом яру, плечами соприкасались.
Лөӽ, ӄөӽ виӆэ лөӽ, мӓӽи њмрәӽ.	Яр длинный, на всю излучину.
и лөӽнә љаљ њуӆа йӽәтмиӆа вонӆаӆ њуӆа ӄӑнминәт, тӽәнә љуљәт.	На том самом яру когда встретились, сидели, прижавшись плечами друг к другу [из-за тесноты].
01:37. Тӆ соӽэт у љаљ мәнмиӆ, төт йавән өӈ ӄуэӈнә (где сейчас Нюгломкины живут), «Љаљ Ӄоӆәм Лөӽ.	Оттуда войско пошло, ближе к устью Югана (где сейчас живут Нюгломкины) есть Ляль колэм-лох (досл. яр где ночевало войско).
Љаљәт әйнам сәӽәп йӑӽ…	Все воины и из Сэхэп-ях…
Сәӽәп – йӑӽ ӆәӽпинә ӄуӆ пәтан, и тоӽинә йаӽ вӆәт, пуӽӆәӈ йаӽ.	На Сэхэп-яхе жили люди, из-за рыбы, местные.
Ай љаљәлит әйӽә әкәтмиӆа тт ӄуӆәт.	Когда малое войско собралось — там ночевало.
Тӆ соӽәт мәнмиӆ Әнеӆ Йавәнә, у Мӱӈкљӈи –ури.	Оттуда отправились на Мункэлни-ури, на Большом Югане.

Ит Уут-пууӆ нумпинә.	Выше Угута.
у љаљ , ари-сири љаљ тӽә и йӽтәт әйнам.	Войска со всех мест там собрались.
Ӆуӽ ҷмә ӑӆә ныӈкәт кэвэртӆәт, у арэт ӄө.	Словно опарыши ворошатся, народу столько.
Кӓйӈэӈ оӆнә, кӓйӈи нӄ пӆэӄинтәӄа, кӓйӈи төӆ киња ҷымәӆ.	В годы, когда комары тучами летают, и то меньше этого.
Љаљ ӄө у арэт, ӓӆә кӓйӈит тынәӽӆәӆәт, у арэт.	Столько воинов, словно комары жужжат.
Нӓма тәӽәнам ӓӈкрәмтәӆи — љаљ йаӽ, тӽәнам ӓӈкрәмтәӆи – љаљ йаӽ.	Сюда посмотришь — солдаты, туда посмотришь — солдаты.
02:44. у вӓр вӆ.	Это дело было.
Тонйа ӆуӽ өӄӄө, у љаљ өӽ ӆув.	Тонйа главный, воевода.
Ӆуӽ у ванӽә воӆтә ӆуваты Рыскин-ӄө, Ӆопәтӆәӽ, панә Њӑмәӆ.	Его приближенные Рыскин-ко, Топэтэх, Нямэл.
Но эт у воҷнә ру љаљ ӆаӽәӆта йәӽәт.	Стали в городке ждать русское войско.
Ру љаљ йӽәт.	Пришли русские войной.
Ру љаљнә йӽәтмиӆ, у әй пэҷкан ӄөӆәм ӄөнә тойӆи.	У русских одно ружье на троих.
Әй ӄөнә катәӆӆи, әй ӄөнә ӆиӽӆи, әй ӄөнә найат понӆи.	Один держит, второй целится, третий искру подает.
Кат љаљӽән њуӆа йӽәтӽән, љаљ кӱтәпа кӧҷӽи ӆуњи.	Встретились два войска, на середину поставили саблю.
Кӧҷӽи ӆуњи, тӽәнам панә у Тонйанә њоӆат йавты.	И пустил Тонйа туда стрелу.
у кӓҷӽи њоӆат йавәтәӽ, њоӆ у кӓҷӽи инәӆ йӑҷәӽа мата ӄойәӆ.	Пустил стрелу, попал прямо на лезвие сабли.
03:42. Пӓләккә њоӆ тӆи, лаӈӄимтәӆ.	Древко стрелы рассекается пополам.
Пырнә ӆўй вӑӽ суӽәма ыӽәтӆи, Тонйанә йӑвәтӆи, ӆўй вӑӽ йаҷәӽи њоӆ мәнӆ.	После повесили на нитке кольцо, Тонйа пустит стрелу, стрела проходит через колечко.
Төт у ру љаљ йаӽ йастәӆәт:	Русские солдаты говорят:
Нӓмӑа и Тонйа љиккәтәта тӽәтӆи мәнәм т, аӆ ӄӆты мәӈӑт ыӆэӽ паӽтәптәӆ.	Тонйа очень меткий стрелок, может перебить нас.
04:25. эт ӆӱӽ љаљӽән йӽәтӽән, ӄӑа ӆӱӽ	Встретились войска.
Панә њуӆнам љаљӽә выӽӆәт.	Начали воевать.
у љаљӽә выӽәӆмиӆ ӆӱӽ у…	Воевать начали…
Ру љаљ ӆӱӽ у әй пэҷкан ӄөӆәмнә њоӽаӆтәӆи.	Русские с одним ружьем втроем справляются.
у њоӽаӆтәтыӆи Тонйанә әй сӈнам йаӈкиӆат.	Пока они справляются — Тонйа их гвоздит.
Па ӄө-па пәӈрәкинтӆ, па ӄө-па пәӈрәкинтӆ.	То один упадет, то другой упадет.
04:46. эт тӽәнә йаӈкэксәт, йаӈкэксәт, ру љаљ ыӆэӽпи пит.	Так гвоздили, гвоздили — русское войско стало слабеть.

Кадр из фильма «ТОНЬЯ. В поисках легенды».

Ыӆэӽпи питәт, мәнәт, ӄнтәт.	Потеряли силы и сбежали.
Сәсар, мәӈ , мәттә өс љаљ әкәтӆув.	Погодите, говорят, мы еще войско соберем.
эт у ру љаљ мән.	И ушли.
Тонйа у љаљ ӄрәӽа нык выӽәӆ, у ру љаљ пӄләт өӽӆаӆ әйнам иӆә сӓврәӆӆ, панә у Мӱӈкљӈи-ури уӆты пнәӆӆ.	Тонйа вышел на место битвы, у всех трупов русских воинов отрубил головы, и положил через старицу Мункэлни-ури.
у пнмаӆ панә мўким-мӱӽә ӆӓрӽә пнмал мӱким-мӱӽә өӽ әнтә йәӽ уӆты мата.	Разложил их в несколько рядов, и сколько-то голов не хватило поперек старицы.
О, мӱӽшир- мӱӽә амплиӈки ӄоӆтыӆәӆ…	Рядом бегала какая-то собачка…
Р. : Ăкар өӽат сӓврәмтәӽ.	Рита: — Голову акара отрубил.*
05:31. А. : Мӱӽә ӑкар, манә ӄөӆта йа, амплиӈки өӽ иӆә ӓвәт.	А.: — Разве акар, я слышал собачке голову отрезал.
Панә у амп өӽ сӓвәрмаӆа, амп њаӆмәт кэм кӧрӽәт.	Когда отрубил собакам головы, языки у них наружу вывалились.
Панә тӽә пнмаӆа амп ӆуӆәт пӓләккә, панә Трәм нмәса у тӽи әнтә йӽәт	Когда туда сложил — собачьи рты раскрыты, и это не понравилось Торуму.
Ӄөӆәм өӽ нӄнам, әйнам Трәмнам ӆэйэӆӆәт,панә њаӆәмӆаӆ кэмән ӆойәӽӆәт, у тоӽи Трәм нмәса-кӆа әнтә йӽәт.	Все три головы наверх, на Торума смотрят, и языки у них наружу, это сильно не понравилось Торуму.
эт у вар вӆ.	Это дело было.
Тонйа ӆӱӽ нӄпи питәм ӄө ӄӑа.	Тонйа ведь победитель.
у руэт љаљ әкәта мәнәт, ӆув пә ӄӑа ӓӆә вӆӆ мӱӽә, ӆӱв- пә әэ љаљ әкәт ӱҷ. вӓр.	Когда русские ушли собирать войско, он тоже без дела не сидел, тоже войско собирал.
06:25. Тм Пиӈ пӑләкнам йӑӈӄиӆәӽ.	Ходил на сторону Пима.
Трәм Йавән пӑләкнам йаӈӄиӆмаӆ өс ими опять вәй.	На Тромаган ходил, опять там себе жену взял.
у мәта рӑӽәм йаӽ-сат, рӑӽмэксәӽ.	Там породнился.
Әэ љаљ йаӽ кӱҷ әкәт. Но ут-ӽә йәӽ вәс әнтә йәӽ.	И собирал войско, вышло из того что- нибудь или нет.
06:51 Ру љаљ йӽтәма, өс әэ Мӱӈкљӈи-уринә вәс ӄөт, њуӆа йӽтәт.	Когда пришло русское войско, опять на Мункэлни-ури или где, встретились.
06:54. Ру љаљ тмпи әнәӆ љаљ йӽәт, сӑр-пи йӽтаӽӆәм љаљ киња өс әнәӆ љаљ.	Русских пришло еще больше, чем прежде.
Но љаљ ӄрийа выӽӆәт љаљәксәта йәӽәт.	Вышли на поле боя, стали воевать.
Тонйанә әй сӈнам йаӈкиӆат.	Тонйа их только так гвоздит.
Тмит ӆӱӽ ӄөӆәмӈе әй пэҷкан ӆӑйӽәӆтәтыӆ кимнә.	Те пока втроем с одним ружьем справятся.
Тмитнә әйсӈнам мата па т па пәтәрәкинтӆ.	Из них то один, то другой перевернется.
07:18. Но эт ру љаљ өӽ ӆәйәӆәӽәӆӆ, тэми ӄөтты, ӆӱв љаљ йаӽәӆӆ-ӄуйәӆӆ тәрәмта йәӽәт.	Русский воевода видит, у него солдаты стали заканчиваться.

А ӆўв тми воҷ өӽтынә, љаљәт нөмәӆта љиккәтәӆәт.	А те [Тонйа с помощниками] на укреплении, сверху стреляют.
А у воч, воҷ ӆӱӽ әйнам пэвэрты, йӓӈк волинт.	Бревенчатое укрепление во льду.
Ванӽә йӽтаӽӆәӆәт , у йӓӈк влинт өӽтынә пока тт тәӽә-тӽә крӽиӆӆәт, тмитнә әй сӈнам йаӈкиӆат.	Противники приближаются, но пока по льду скользят — те их уничтожают.
Кҷӽи кима әнтә пӑтәӽӆәт, әнтә йӽәтӆәт, сар әйнам тәрмәӆтәӆат.	Саблями дотянуться не могут, раньше скончаются.
эт у ру љаљ вон өӄӄө йастәӽ, пәрӽи мәнта, өс йәӆәп љаљӽә йӽәта.	Глава русского войска сказал возвращаться, чтобы вернуться с пополнением.
у пәрӽинам кӱҷ мәнәт тэми…	Уже было отходили…
08:04. А у, толмач тйәт, у ру љаљ өӄӄө.	Был у русского воеводы толмач.
Рыскин-ӄө њӑӄӄәтәӽәӆмин йәӽ:	Рыскин-ко со смехом говорит:
Ӄӑа. мәттә, ру ими ӆтәм паӽ мӱӽә тарәм тйаӆ, мӱӽә ким тйаӆ?	Ну-ка, рожденный русской женщиной, какой из себя, насколько крепкий?
у њоӆ тй ӆаӈки ӆәӽат вӓри тӽәӆ мӓвәӆ.	Вместо оперенья на стрелу сделали беличий хвост.
Ӆаӈки ӆәӽнат у њоӆ йӑвәтәӽ, њоӆ тэмпәлӽәӽ. Тэмпәлӽәӽ у толмач өӆпийа тӽә ыӆә ҷӆәӄинт.	Пустил он стрелу с беличьим хвостом, стрела кружилась, вращалась и воткнулась у ног толмача.
Тминә нӄ иӆмәӽты. :	Тот ее схватил:
Сӓр, мәттә, љаљ өӽнам йәӽиӆәӆ, әнтә-йа Тонйа њоӆәӆ тәрәмта йәӽәт.	Подожди, говорит воеводе, однако у Тонйи стрелы заканчиваются.
Тӑ, иминт њоӆ крәӽ тәӽә.	Вот какая стрела здесь упала.
08:45. Сӓр нӱӈ, мәттә, пәкәмта, љаљ йаӽӆа пәрӽи кирәӽтыӆа.	Погоди, верни солдат,
Өс йәӆепӽә ӄаа тӽә ванӽәнам мәӈӆи.	снова подойдем поближе.
эт пәрӽи каримтәт, пәрӽи опять тӽә нәптәт.	Возвратились они, и подошли близко.
А у Тонйа њоӆәӆ ҷйә-пәта тәрәмта йәӽәт.	У Тонйи и вправду стрелы заканчивались.
Тм пәрӽи кирәӽӆәт, Тонйа ӄӑа њоӆәӆ тәрмәт, пане кӑҷӽийа паӽтәптәӽӆәт.	Те вернулись, раз у Тонйи стрелы закончились, перешли на сабли.
Рӑӄә уже, әймәта ӆатнә Ӆопәтӆәӽ пәтәрәкинт, њоӆнә ӄуйи.	Рядом уже, и вот Топэтэх перевернулся, пулей задело.
09:15. Тмит ӄөӆәмнә њӑӄкәтәӽәӆмин йаӈкэксәӆәт:	Те теперь втроем их гвоздят.
Мӱӽә ким ӄӑа тарәм тйаӆ и ру ими ӆтәм паӽ?	— Насколько могуч русской женщиной рожденный сын?
09:37. Рыскин-ӄө њӑӄӄәтәмаӆ ӆатнә ӆуӆәӆа ӆӱк:	Рыскин-ко когда засмеялся, схватился за свой рот:
этты, мәттә, у потәм ӄуӆ ӆивәм пӓӈки ӆуӆәлэм и…	Все! Мой рот с зубами, которыми ел мороженую рыбу…
Пәтәрәкинт.	И умер [попала пуля].

Мәта мӓрә вӆи Њамәл-пә ӄуйи.	Немного погодя и Нямэла задело.
Нӓма Тонйа атыӆнам ӄы.	И остался Тонйа один.
Кӱҷ нӑрипа, кӱҷ, тэми у ру љаљнә айӽә њавмәӆты.	Сражался, дрался, но и его малым приговорили.
Њоӆәӆ тәрмәма, панә њоӆ вӓртә ӄота ӄрәӽтәӽ.	Когда у него стрелы закончились, укрылся в помещении, где заготавливали стрелы.
10:00. Њоӆ вӓртә ӄота ӄрәӽтәмаӆ, у вӆә ыӆпинә тӑйник, тӽә поәӄинт воӆә ыӆпийа.	В том помещении укрылся, в тайнике под нарами, туда залез.
Кӱҷ ӆӑӈмаӆ у сӑӄ кимӆәӆ нта әнтә њәримтәтәӽ, кем ӑт.	Сам спрятался, а уголок полы его одежды был виден снаружи.
Әй панә у ру љаљ тӽә ӄрэӽтәӽ, пӆэӄинтмаӆа тт өйаӽты.	Когда русские солдаты туда завалились, его сразу обнаружили.
Тӆ соӽит и катӆиӆ.	Там его и поймали.
Тӆ катәӆмаӆ, нӄ уҷ ӓны ӆӱӽ онта, па эӆәӽ мӱӽә тйӆи.	Поймали его, к ногтю прижали, наверно как без этого.
Нама панә ӆӑв авәӆа ӆиӆты, туӽи.	И сразу посадили в сани, повезли.
10:36. у туӽмаӆ воҷа әнтә йӽәтӆәт, ӄӑтәӆӽә ӆӱӽ ӄөӽ тоӽи, ӄуӆмәӽтәт.	Повезли, до Сургута не доехали (за день не успеть, далеко), заночевали.
Мәнтыӆнә тэми ӄтә у љаљ ӄө ӆӱват ӆаӽәӆтә вйәмты.	По дороге, что это, солдат его охранявший заснул.
Трәм йәӽәӆа љиљэмтәӽәӆ:	Торуму — отцу взмолился:
11:10. Ма сарнам воӆта ӑрйаӆөйәм ӄунтә, и љаљ йаӽ ӆәӈ әйнам вйәмтәмиӆ мосат.	Если мне дальше на белом свете дано жить, хоть бы эти солдаты все уснули.
Мәта мӓрә вӆи у љаљ йаӽ әйнам вйта вӓрат.	Немного погодя солдат объяла дремота, и все уснули.
Конец второй части
<<< Легенда о Тонье. Часть первая	Легенда о Тонье. Часть третья >>>